Choroby internistyczne u kobiet w ciąży

Stosowanie leków przeciwbólowych u kobiet w ciąży

dr hab. n. med. Anna Machoy-Mokrzyńska, prof. nadzw. PUM1
dr n. med. Katarzyna Oronowicz2

dr hab. n. med. Monika Białecka, prof. nadzw. PUM3

1Katedra Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, Regionalny Ośrodek Monitorujący Działania Niepożądane Leków
2Oddział Położnictwa i Ginekologii Samodzielnego Publicznego Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej „ZDROJE” w Szczecinie
3Katedra Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Adres do korespondencji: dr hab. n. med., prof. nadzw. PUM Anna Machoy-Mokrzyńska, kierownik Regionalnego Ośrodka Monitorującego Działania Niepożądane Leków, Katedra Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, al. Powstańców Wlkp. 72, 70-111 Szczecin; e-mail:amachoy@pum.edu.pl

Farmakoterapia u kobiet w ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem działań niepożądanych i z większą liczbą przeciwwskazań niż w innych okresach życia. Podejmując decyzję o leczeniu farmakologicznym ciężarnej, należy uwzględnić odmienną farmakokinetykę i farmakodynamikę leków w organizmie matki i płodu, a także ich przenikanie przez łożysko. Ryzyko wystąpienia działań toksycznych zależy od rodzaju leku, czasu trwania terapii i okresu rozwoju płodu, w którym lek zostanie podany.

Wprowadzenie

Bezpieczeństwo i skuteczność farmakoterapii u kobiet ciężarnych stanowi ważny problem w opiece zdrowotnej. Zastosowanie jakiejkolwiek farmakoterapii w czasie ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych i z większą liczbą przeciwwskazań niż w innych okresach życia. Konieczne jest więc zwrócenie szczególnej uwagi na odrębności w zakresie farmakokinetyki i farmakodynamiki stosowanych leków. Organizm kobiety ciężarnej można określić jako układ trójkompartmentowy (matka – łożysko – płód) i dlatego ocena działania leków powinna uwzględniać ich odmienną farmakokinetykę i farmakodynamikę zarówno w organizmie matki, jak i płodu, a także zjawisko przenikania leków przez łożysko.1

Zmiany w farmakokinetyce leków u ciężarnych dotyczą wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu i wydalania. Wchłanianie może być zmienione z powodu zmniejszenia motoryki przewodu pokarmowego, ograniczenia sekrecji soku żołądkowego i zwiększenia pH w żołądku, a także w związku z wymiotami. Odmienna dystrybucja wiąże się ze zmianami w składzie ciała kobiety ciężarnej, takimi jak: przyrost objętości krwi i osocza (co powoduje wzrost objętości dystrybucji leków hydrofilnych i spadek ich stężenia); zmniejszenie stężenia albumin (co może zwiększać frakcję leku wolnego, który z kolei przemieszcza się do krążenia płodowego); przyrost tkanki tłuszczowej (która zwiększa objętość dystrybucji leków lipofilnych) itp. Zmiana metabolizmu leków w czasie ciąży może wystąpić z powodu indukcji izoenzymów CYP3A4 i CYP2D6 oraz inhibicji CYP1A4 przez progesteron i estrogeny, a także z powodu zaburzeń procesów detoksykacji (głównie sprzęgania z kwasem glukuronowym i siarkowym). Wydalanie leków również może ulec zmianie podczas ciąży w wyniku zwiększenia przepływu nerkowego i filtracji kłębkowej.2 Farmakodynamika matczyna i płodowa może być także odmienna od oczekiwanej, np. ze względu na zmiany liczby receptorów dla leków w czasie ciąży. Istotną rolę w oddziaływaniu leków na płód odgrywają transport łożyskowy i funkcja metaboliczna łożyska, gdyż wszystkie enzymy zaangażowane w metabolizm leków są obecne w łożysku. Farmakokinetykę płodową charakteryzuje szybka dystrybucja do krwiobiegu płodu i mały stopień metabolizmu leków, które ulegają kumulacji ze względu na to, że większość układów enzymatycznych płodu zaczyna pełnić swoje funkcje tuż przed końcem ciąży lub dopiero po porodzie.1

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Ból w ciąży

Dolegliwości bólowe są jednym z częstszych objawów zgłaszanych podczas wizyt u lekarza. Dotyczy to również kobiet ciężarnych, które skarżą się zarówno na bóle [...]

Nieopioidowe leki przeciwbólowe

U kobiet ciężarnych lekiem przeciwbólowym stosowanym z wyboru jest paracetamol. Mimo przenikania przez łożysko lek ten wg FDA należy do kategorii ryzyka B [...]

Opioidowe leki przeciwbólowe

Opioidowe leki przeciwbólowe są przepisywane w leczeniu bólu o znacznym natężeniu. Ze względu na wzrost częstości ich przyjmowania w ostatnich latach, konieczne są intensywne [...]

Farmakoterapia bólu w wybranych sytuacjach klinicznych u kobiet ciężarnych

Leczenie zależy od stopnia nasilenia objawów choroby. Preferowane są sposoby naturalne: odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, napary z lipy, bzu czarnego, maliny czy dzikiej [...]

Leczenie przeciwbólowe u kobiet w ciąży poddanych zabiegom operacyjnym

Wybór analgezji zależy przede wszystkim od rodzaju i zakresu zabiegu operacyjnego. Środki znieczulenia ogólnego łatwo przenikają przez łożysko, a ich działanie na płód [...]

Podsumowanie

Ze względu na nieliczne kontrolowane badania kliniczne przeprowadzone u kobiet w ciąży dysponujemy dość ograniczoną wiedzą dotyczącą bezpieczeństwa stosowania leków w okresie prenatalnym. Jednak [...]