Proces starzenia się mózgu u pacjentów z infekcją HIV

dr n. med. Grażyna Cholewińska

Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Adres do korespondencji: dr n. med. Grażyna Cholewińska, Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie, e-mail: cholegra@zakazny.pl

Ośrodkowy układ nerwowy stanowi dogodny rezerwuar dla wirusa HIV. Ustawiczna replikacja HIV-1 RNA indukuje kaskadę mechanizmów, których efektem jest nigdy niewygaszający się proces zapalny. Leki antyretrowirusowe hamują namnażanie wirusa, lecz nie eliminują go całkowicie. Przewlekły proces zapalny w ośrodkowym układzie nerwowym prowadzi do przyspieszonej degradacji i ubytku neuronów. Klinicznie przejawia się to jako wcześnie występująca HIV-demencja i inne zaburzenia poznawcze. Badania pokazały, że mózg osoby zakażonej HIV starzeje się o prawie 20 lat szybciej niż człowieka niezakażonego.

Wprowadzenie

Starzenie się to dzisiaj najważniejszy, wielopoziomowy problem cywilizacyjny. Tendencje do wydłużania życia pacjentów przewlekle chorych paradoksalnie generują inne skutki zdrowotne, związane właśnie z procesem starzenia się całego organizmu, w tym także mózgu. To z kolei determinuje jakość życia chorych.

Mózg pacjentów z przewlekłym zakażeniem ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV – human immunodeficiency virus) starzeje się szybciej niż równolatków niezakażonych. Poznanie mechanizmów przyspieszonego starzenia ośrodkowego układu nerwowego (OUN) u osób bezobjawowo zakażonych HIV i chorych z zespołem nabytego niedoboru odporności (AIDS – acquired immunodeficiency syndrome) jest nowym wyzwaniem dla naukowców i specjalistów zajmujących się tą grupą pacjentów. Obecnie na kompleksową opiekę nad chorym z HIV/AIDS składa się umiejętność zastosowania skutecznej terapii antyretrowirusowej (ART – antiretroviral therapy) oraz przewidywania skutków tej terapii, zwłaszcza wydłużenia okresu przeżycia pacjentów i jego wpływu na jakość życia.

W połowie lat 90. XX w. wprowadzono do leczenia infekcji HIV skuteczne leki przeciwwirusowe. Dzięki ART osoby zakażone HIV i chore na AIDS żyją dłużej i osiągają wiek, w którym włącza się wielodyscyplinarną opiekę geriatryczną. U pacjentów z wieloletnią, przewlekłą infekcją HIV obserwuje się szybko postępujące otępienie, depresję, zmianę zachowania, a przede wszystkim różne dysfunkcje poznawcze. Niepełnosprawność ruchowa i pogorszenie sprawności umysłowej u pacjentów HIV(+) są bardziej widoczne niż u osób bez HIV. Zmiany zapalne i degeneracyjne w OUN, czyli tzw. HIV-encephalitis, powstałe w wyniku procesu zapalnego toczącego się w mózgu przez wiele lat, przebiegające podstępnie i subklinicznie, odpowiadają za wczesne inwalidztwo fizyczne i umysłowe. Niestety, nawet doświadczeni lekarze sprawujący opiekę nad pacjentami z HIV/AIDS nie czują się wystarczająco przygotowani do rozpoznawania i monitorowania zmian mentalnych związanych z nakładaniem się kilku neuropatologii.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Starzenie się populacji pacjentów z HIV/AIDS

Kiedy prace nad skuteczną szczepionką prewencyjną przeciwko HIV nie przyniosły zadowalających rezultatów, w połowie lat 90. XX w. wprowadzono do terapii [...]

Neuropatogeneza w infekcji HIV

Przyczyny neuropatologii w zakażeniu HIV są zróżnicowane. Przed erą skutecznej ART były to głównie choroby oportunistyczne w OUN, m.in. kryptokokoza i [...]

Neuropatologia u pacjentów HIV(+) w starszym wieku

Liczne badania obserwacyjne prowadzone przez ostatnie dwie dekady epidemii pokazały, że biologiczna degradacja mózgu u pacjentów HIV(+) następuje o ok. 20 [...]

Czynniki akceleracyjne zależne od HIV

W omawianej grupie chorych występuje równocześnie wiele czynników ryzyka zaburzeń poznawczych. Należą do nich m.in.: przebyte choroby oportunistyczne w OUN, nadciśnienie, [...]

Klasyfikacja zaburzeń neuropoznawczych u pacjentów z HIV/AIDS

W żadnej ogólnie dostępnej klasyfikacji nie wymienia się zaburzeń funkcji poznawczych w HIV jako odrębnej jednostki chorobowej. W 10 wydaniu Międzynarodowej [...]

Kliniczny charakter zaburzeń

Jedna trzecia pacjentów z HIV/AIDS w starszym wieku budzi się w nocy z lękiem, a u 15% występują omamy i urojenia.13 [...]

Diagnostyka

Wszyscy eksperci podkreślają wagę wczesnego rozpoznania HAND oraz potrzebę regularnego monitorowania pacjentów skutecznie leczonych przeciwwirusowo.

Możliwości terapeutyczne

Przyspieszone zmiany degeneracyjne, naczyniowe, metaboliczne i immunologiczne w OUN w przebiegu zakażenia HIV okazały się na tyle ważne w kompleksowej opiece [...]

Podsumowanie

Przyspieszone starzenie się układu nerwowego w infekcji HIV to wypadkowa ludzkiego programu genetycznego i zmian na poziomie molekularnym, a także wielu [...]