Rak kolczystokomórkowy (płaskonabłonkowy) spojówki – diagnostyka i leczenie

dr n. med. Wojciech Adamski1

prof. dr hab. n. med. Jarosław Kocięcki1

prof. dr hab. n. med. Andrzej Marszałek2

dr hab. n. med. Iwona Rospond-Kubiak1

1Katedra Okulistyki i Klinika Okulistyczna Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

2Katedra i Zakład Patologii i Profilaktyki Nowotworów, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu i Wielkopolskie Centrum Onkologii w Poznaniu

Adres do korespondencji: dr n. med. Wojciech Adamski, Katedra i Klinika Okulistyki UMP, ul. Długa 1/2, 61-848 Poznań, e-mail: adamski.w@gmail.com

  • Inwazyjny rak kolczystokomórkowy spojówki wymaga dokładnej diagnostyki i leczenia uzupełniającego, które zostały szczegółowo opisane w artykule
  • W związku ze zwiększającą się długością życia pacjentów nowotworzenie płaskonabłonkowe może być w przyszłości częściej spotykanym problemem w codziennej praktyce lekarza okulisty

Rak kolczystokomórkowy lub płaskonabłonkowy (SCC – squamous cell carcinoma) spojówki to najbardziej zaawansowana postać z zakresu schorzeń spojówki nazywanych nowotworzeniem płaskonabłonkowym powierzchni oka (OSSN – ocular surface squamous neoplasia). OSSN to proces zagrażający widzeniu, a w skrajnych przypadkach również życiu pacjenta. Jest to najczęstszy niebarwnikowy nowotwór powierzchni oka1.

Przez lata w piśmiennictwie opisywano wiele zmian nowotworowych spojówki wywodzących się z nabłonka płaskiego, począwszy od łagodnej dysplazji, przez wewnątrznabłonkowe nowotworzenie spojówkowe (CIN – conjunctival intraepithelial neoplasia), aż do raka płaskonabłonkowego spojówki. Brakowało jednak spójnej i jasnej terminologii oraz klasyfikacji tej grupy schorzeń oka. W 1978 r. Pizzarello i Jakobiec2 zaproponowali nazewnictwo będące swoistym odzwierciedleniem terminologii wewnątrznabłonkowego nowotworzenia z powodzeniem używanego w ginekologii. Następnie Waring i wsp.3 rozszerzyli tę klasyfikację o nowotwory obejmujące rogówkę, a ostatecznie Lee i Hirst4 w 1995 r. postulowali wprowadzenie nadrzędnego terminu płaskonabłonkowego nowotworzenia powierzchni oka, czyli właśnie OSSN. W zależności od obrazu histopatologicznego nowotworzenie płaskonabłonkowe spojówki zalicza się do CIN, określanej stopniem zaawansowania 1-3, dotyczącej jedynie nabłonka oraz inwazyjnego raka kolczystokomórkowego. Inwazyjność SCC oznacza, że komórki nowotworu przedostały się przez błonę podstawną nabłonka, naciekając zrąb spojówki5. Najnowsze doniesienia postulują wyróżnienie dwóch typów inwazyjnego SCC – mikroinwazyjnego (miSCC) – o nacieku sięgającym nie dalej niż 0,2 mm pod błoną podstawną i SCC – naciekającego głębiej niż 0,2 mm6. Do czynników ryzyka rozwoju OSSN, a więc i SCC zalicza się ekspozycję na promieniowanie ultrafioletowe i infekcję wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV – human papilloma virus – HPV) czy HIV7.

Zapadalność na SCC w populacji rasy białej szacuje się na poziomie 0,3/100 000, rośnie ona wraz z wiekiem i jest zdecydowanie większa na niższych szerokościach geograficznych w związku z większą ekspozycją na promieniowanie UV8. W związku z wydłużającą się długością życia pacjentów nowotworzenie płaskonabłonkowe może być w przyszłości nieco częściej spotykanym problemem w codziennej praktyce lekarza okulisty.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Obraz kliniczny

Zmiany z zakresu OSSN mają niejednorodny obraz kliniczny: mogą być płaskie, wyniosłe, mieć strukturę brodawkowatą, guzkową, galaretowatą, a także przyjmować postać leukoplakii. Prawie [...]

Diagnostyka i leczenie

Choć często obraz kliniczny może sugerować diagnozę OSSN, do rozpoznania, a także określenia stopnia zaawansowania niezbędna jest ocena histopatologiczna preparatu, co stanowi [...]

Inne metody diagnostyczne

Wśród innych metod diagnostycznych można wyróżnić cytologię lub cytologię impresyjną ze skutecznością ok. 77-80% w wykrywaniu zmian o charakterze dysplastycznym40,41. Część autorów postuluje [...]

Podsumowanie

Inwazyjny rak kolczystokomórkowy spojówki wymaga dokładnej diagnostyki i leczenia uzupełniającego. Nowoczesna diagnostyka i metody terapeutyczne pozwalają na utrzymanie użytecznego widzenia, zachowanie gałki ocznej [...]