Farmakoterapia

Cykl „Farmakoterapia” koordynowany przez prof. dr. hab. n. med. Marka Droździka, Kierownika Katedry Farmakologii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie

Leki ototoksyczne

dr n. med. Wojciech Gawęcki

Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Adres do korespondencji: dr n. med. Wojciech Gawęcki, Klinika Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, ul. Przybyszewskiego 49, 60-355 Poznań

Do leków najczęściej wywołujących działania ototoksyczne należą antybiotyki aminoglikozydowe, cytostatyki – pochodne platyny, diuretyki pętlowe oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne. Ponieważ działanie ototoksyczne leków jest często nieodwracalne, a niedosłuch lub głuchota polekowa nieuleczalne, szczególnie ważne jest wdrożenie odpowiedniego postępowania zapobiegającego tym działaniom.

CELE ARTYKUŁU

Po przeczytaniu artykułu Czytelnik powinien:

  • wymienić najczęściej stosowane leki ototoksyczne
  • wymienić strategię zapobiegania uszkodzeniu słuchu przy stosowaniu leków ototoksycznych
  • rozpoznać przypadki uszkodzenia słuchu w wyniku stosowania leków ototoksycznych wymagające konsultacji laryngologicznej

Ototoksyczność określana jest jako wywołana lekami dysfunkcja narządu słuchu i/lub równowagi.1 Może mieć charakter przejściowy i odwracalny lub trwały. Uszkodzenie ślimaka objawia się zaburzeniami słuchu i szumem usznym, a niekiedy prowadzi nawet do głuchoty. Natomiast uszkodzenie narządu równowagi wywołuje zawroty głowy, uczucie niestabilności i trudności w utrzymaniu równowagi. Zjawisko to znane jest już od wielu lat i stanowi istotny problem zarówno lekarski, jak i medyczno-prawny oraz ekonomiczny. Po raz pierwszy zostało opisane pod koniec XIX wieku u chorych leczonych chininą i salicylanami.

Istnieje kilka grup leków, których typowym działaniem niepożądanym jest ototoksyczność. Cechują się one różnym mechanizmem działania, dlatego też wywoływane przez nie zaburzenia słuchu i równowagi niekiedy są odwracalne, a niekiedy trwałe.

Wśród obecnie stosowanych leków najczęściej działania ototoksyczne wywołują:

  • antybiotyki aminoglikozydowe
  • cytostatyki – pochodne platyny
  • diuretyki pętlowe
  • niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).

Leki te przedstawiono w tabeli 1 i szczegółowo opisano w dalszej części artykułu.

Istnieją też inne leki o rzadziej występującym lub słabiej wyrażonym działaniu ototoksycznym, a osobną kwestią pozostaje ototoksyczność leków i środków odkażających stosowanych miejscowo do ucha.

Antybiotyki aminoglikozydowe

Stosowane są w leczeniu gruźlicy, a także zakażeń wywołanych przez tlenowe bakterie Gram(-). Cechują się wysoką skutecznością, wolno narastającą opornością, a ponadto ich cena jest niska. Szczególnie dużą popularnością cieszą się w krajach rozwijających się z uwagi na niski koszt i łatwą dostępność. Ich działanie bakteriobójcze wynika z blokowania syntezy białek bakteryjnych poprzez wiązanie się z podjednostką 30S rybosomu. Do grupy tej zalicza się streptomycynę (wyizolowaną przez Waksmana i wsp. ze Streptomyces griseus), kilka substancji naturalnych (neomycynę, kanamycynę, gentamycynę i tobramycynę) oraz półsyntetycznych (netylmycynę i amikacynę).

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Cytostatyki – pochodne platyny

Pochodne platyny (zwłaszcza cisplatyna i karboplatyna) są powszechnie stosowanymi cytostatykami w leczeniu różnych nowotworów zarówno u dzieci (osteosarcoma, neuroblastoma, hepatoblastoma, germ cell tumors), jak [...]

Diuretyki pętlowe

Leki te są powszechnie stosowane w medycynie wewnętrznej, a ich efekt diuretyczny wynika z hamowania wchłaniania zwrotnego sodu i potasu we wstępującej pętli nefronu. Do [...]

Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Stanowią kolejną grupę leków mogących wywoływać efekt ototoksyczny. Ich działanie przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne jest powszechnie wykorzystywane w leczeniu wielu chorób. Najwięcej badań [...]

Inne leki ototoksyczne

Oprócz opisanych powyżej grup leków działanie ototoksyczne obserwowano także w przypadku :

Ototoksyczność leków stosowanych miejscowo

Osobną kwestię stanowi ototoksyczne działanie leków podawanych miejscowo do ucha. Istnieją bowiem preparaty zalecane do stosowania w leczeniu stanów zapalnych uszu zawierające [...]

Profilaktyka ototoksyczności leków

Ponieważ działanie ototoksyczne leków jest często nieodwracalne, a niedosłuch lub głuchota polekowa nieuleczalne, szczególnie ważne jest wdrożenie odpowiedniego postępowania zapobiegającego tym działaniom, [...]