Zatrucie jadem kiełbasianym (botulizm)

lek. Agata Zajkowska
dr n. med. Monika Chorąży
dr n. med. Robert Pogorzelski
dr hab. n. med. Alina Kułakowska

Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Adres do korespondencji: lek. Agata Zajkowska, Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, e-mail: zajkowskaagata@gmail.com

Toksyna botulinowa, produkowana przez beztlenowe bakterie Clostridium botulinum, to jedna z najsilniejszych trucizn znanych ludzkości. Blokuje ona impuls nerwowy na poziomie połączeń nerwowo-mięśniowych, co skutkuje długotrwałym rozluźnieniem mięśni. Ta neurotoksyna jest także wykorzystywana w celach terapeutycznych (szczególnie w chorobach związanych z nadmierną kurczliwością mięśni) oraz kosmetycznych.

Wprowadzenie

Laseczka jadu kiełbasianego (Clostridium botulinum) jest Gram(+) beztlenową laseczką należącą do rodzaju Clostridium. Nie ma rzęsek ani otoczki, jednak wytwarza przetrwalniki. Zarodniki C. botulinum występują w glebie, przewodzie pokarmowym zwierząt (w tym ryb) oraz osadach z dna morskiego. Bakteria produkuje egzotoksynę (uwalnianą jednak dopiero po autolizie bakterii), zwaną jadem kiełbasianym lub toksyną botulinową. Jest to jedna z najsilniejszych trucizn znanych ludzkości – dawka śmiertelna wynosi zaledwie 1 ng/kg m.c.1 Obliczono, że 450 g tej biologicznej toksyny teoretycznie mogłoby zlikwidować całą ludzkość.2 Zatrucie jadem kiełbasianym, czyli botulizm, jest rzadkie, ale potencjalnie śmiertelne. Z czasem okazało się, że neurotoksyna może zostać wykorzystana w celach terapeutycznych i kosmetycznych.

Rys historyczny

Najwcześniejsze doniesienia o zatruciu toksyną botulinową pochodzą z 1817 r. z Niemiec, gdzie odnotowano serię przypadków botulizmu po spożyciu kiełbasy.3 Po raz pierwszy toksynę wyizolowano w 1897 r., a w 1979 r. została zarejestrowana do wykorzystania terapeutycznego w medycynie.4 Był to rezultat eksperymentów na małpach z kurczem mięśni okoruchowych, u których po podaniu niewielkiej ilości jadu kiełbasianego następowało rozluźnienie mięśni. Na tej podstawie zaczęto wykorzystywać toksynę w leczeniu zeza u ludzi. Z czasem odkryto znacznie szersze możliwości zastosowania jadu kiełbasianego.

Epidemiologia

Według danych Państwowego Zakładu Higieny w 2015 r. w Polsce zarejestrowano 30 przypadków zatrucia jadem kiełbasianym (zapadalność 0,12-0,06/100 tys.).5 Z analizy przypadków botulizmu w Polsce w latach 1994-2013 przeprowadzonej przez Czerwińskiego i wsp. wynika, że tendencja w zakresie liczby zachorowań jest spadkowa: w 1995 r. było ich 120, a w latach 2009-2013 – 20-40. Autorzy ustalili, że większość przypadków zanotowanych w 2013 r. wynikała z zatrucia po spożyciu mięsa konserwowanego komercyjnie lub w warunkach domowych (45% przypadków).6 W Stanach Zjednoczonych każdego roku stwierdza się ok. 110 incydentów zatrucia jadem kiełbasianym, z których aż 72% stanowi botulizm niemowląt, 25% jest spowodowanych spożyciem nieprawidłowo konserwowanej żywności, a 3% to botulizm przyranny.

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Właściwości Clostridium botulinum

Toksynę botulinową wytwarzają Gram(+) bakterie C. botulinum. Obecnie znanych jest ponad 120 szczepów tej bakterii. Spory (przetrwalniki) C. botulinum powodują charakterystyczne [...]

Patomechanizm

Niezależnie od drogi wniknięcia do organizmu toksyna rozprzestrzenia się za pośrednictwem układu krążenia i wiąże ze specyficznym receptorem (synaptotagmina II) na presynaptycznej [...]

Drogi zakażenia

Toksyna może przenikać przez przewód pokarmowy i na drodze endocytozy – do układu krążenia, co stanowi najczęstszą drogę zakażenia. Osoba zakażona [...]

Objawy kliniczne zatrucia

Po spożyciu zakażonego pokarmu objawy pojawiają się najczęściej do 36 h (maks. do 8 dni). Im szybciej rozwinie się pełnoobjawowy botulizm, [...]

Diagnostyka

Diagnostyka botulizmu opiera się na wywiadzie (spożycie produktów konserwowanych w warunkach beztlenowych), badaniu przedmiotowym, wykryciu obecności toksyny botulinowej lub bakterii w [...]

Leczenie

Leczenie przyczynowe polega na podaniu antytoksyny natychmiast po ustaleniu rozpoznania klinicznego. Wczesne postępowanie zmniejsza śmiertelność. W Polsce dostępny jest preparat wieloważnej [...]

Diagnostyka różnicowa

W diagnostyce różnicowej botulizmu uwzględnia się przede wszystkim miastenię, zespół Lamberta-Eatona (LEMS – Lambert-Eaton myasthenic syndrome), zespół Guillaina-Barrégo, udar oraz zatrucie [...]

Wykorzystanie toksyny botulinowej w medycynie

Już w 1954 r. fizjolog Vernon B. Brooks opublikował pracę dotyczącą mechanizmu działania jadu kiełbasianego na motoneuron.34 Po raz pierwszy toksyna [...]

Podsumowanie

W Polsce zatrucia jadem kiełbasianym odnotowywane są ostatnio stosunkowo rzadko. Doniesienia o zatruciach rejestrowanych w wielu innych krajach (ProMED-mail) wskazują jednak [...]