Choroby mitochondrialne – diagnostyka i postępowanie

dr n. med. Hanna Mierzewska

Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa

Adres do korespondencji: dr n. med. Hanna Mierzewska, Klinika Neurologii Dzieci i Młodzieży, Instytut Matki i Dziecka, Warszawa, e-mail: h.mierzewska@gmail.com

Choroby mitochondrialne – uważane za najczęstsze z chorób metabolicznych – są uwarunkowane genetycznie i wiążą się z zaburzeniami funkcjonowania mitochondriów. Prowadzą do nich patogenne mutacje genomu mitochondrialnego lub jądrowego. W diagnostyce przyczynowej sugeruje się obecnie badania genetyczne, zwłaszcza w przypadku znanych zespołów objawowych, wynikających z tzw. powszechnych mutacji genomu mitochondrialnego, ale również w przypadku chorób wywołanych mutacjami genów jądrowych. Biopsja mięśni jest badaniem pomocniczym, wykonywanym wyłącznie w przypadkach etiologicznie niejasnych.

Wprowadzenie

Choroby mitochondrialne są chorobami genetycznymi spowodowanymi mutacjami genomu mitochondrialnego (mtDNA) lub jądrowego (nDNA),1 chociaż niektórzy badacze zawężają to pojęcie wyłącznie do chorób wywołanych zaburzeniami łańcucha oddechowego i fosforylacji oksydacyjnej (OXPHOS – oxidative phosphorylation).2-5 Choroby mitochondrialne stanowią liczną grupę (szacuje się, że jest ich ponad 1500), heterogenną klinicznie i molekularnie, charakteryzującą się zajęciem przede wszystkim tkanek i narządów o wysokim zapotrzebowaniu na energię chemiczną. Większość tych chorób wynika z mutacji nDNA i jest dziedziczona zgodnie z prawami Mendla. Liczbę chorób i zespołów związanych z defektami mtDNA, które dziedziczone są po linii matczynej, ocenia się obecnie na ok. 200.5,6

Epidemiologia

Według szacunków częstość występowania chorób mitochondrialnych to ok. 1:5-8,5 tys. urodzeń. Uważa się je za najczęstsze z chorób metabolicznych. Częstość chorób uwarunkowanych mutacjami mtDNA nie jest dokładnie znana – Chinnery wstępnie ocenia ją na ok. 1:50 tys., ale podkreśla, że wartość ta może być zaniżona ze względu na ciągle niedostateczną znajomość tych chorób.6 Za najczęstszą chorobę mitochondrialną u dzieci uważa się zespół Leigha, u dorosłych – dziedziczną neuropatię nerwu wzrokowego Lebera (LHON – Leber’s hereditary optic neuropathy). Nierzadki też jest u dzieci zespół Alpersa-Huttenlochera, a u dzieci i dorosłych – zespół MELAS (mitochondrial myopathy, encephalopathy, lactic acidosis and stroke-like episodes), na który składają się: miopatia mitochondrialna, encefalopatia, kwasica mleczanowa i występowanie incydentów podobnych do udarów.7

Klasyfikacja

Klasyfikacja chorób mitochondrialnych opiera się na różnych kryteriach, m.in. genetycznych, biochemicznych i klinicznych. Według kryteriów genetycznych dzieli się je na uwarunkowane mutacjami genomu mitochondrialnego i jądrowego. Jeśli przyjąć za ...

Pełna wersja artykułu omawia następujące zagadnienia:

Rys historyczny

Opisy kliniczne poszczególnych chorób i zespołów, które obecnie zalicza się do grupy chorób mitochondrialnych, znane są od bardzo dawna. LHON została [...]

Mitochondrium. Genetyka chorób mitochondrialnych

Mitochondrium jest unikalną organellą komórkową, ma własne mtDNA i odgrywa podstawową rolę w produkcji energii chemicznej oraz w wielu innych kluczowych [...]

Cechy szczególne zaburzeń uwarunkowanych mutacjami genomu mitochondrialnego

mtDNA składa się prawie wyłącznie z sekwencji kodujących, nie zawiera sekwencji niekodujących, w tym intronów, stąd większość mutacji ma potencjalnie znaczenie [...]

Etiopatogeneza

Wynikające z mutacji mtDNA i nDNA niedobory enzymów łańcucha oddechowego i syntetazy ATP skutkują niedoborem energii chemicznej w postaci ATP. Mutacje [...]

Neuropatologia chorób mitochondrialnych oraz zmiany w mięśniach

W chorobach mitochondrialnych często obserwuje się zajęcie różnych struktur mózgu, niekiedy z charakterystyczną dla danego zespołu czy jednostki chorobowej topografią. Mikroskopowo [...]

Obraz kliniczny chorób mitochondrialnych

Choroby mitochondrialne dotyczą tkanek o wysokim zapotrzebowaniu energetycznym i najczęściej objawiają się zajęciem ośrodkowego układu nerwowego (OUN), mięśni szkieletowych, mięśnia sercowego, [...]

Zasady postępowania diagnostycznego oraz interpretacja wyników

Wskazane jest zebranie dokładnego wywiadu rodzinnego (trzy pokolenia wstecz), z uwzględnieniem chorób jednonarządowych oraz wywiadu osobniczego. Na chorobę mitochondrialną najczęściej wskazują [...]

Leczenie i perspektywy terapii

Dotychczas nie opracowano skutecznego leczenia przyczynowego chorób mitochondrialnych. Zalecane jest leczenie objawowe i wspierające, w tym umiarkowana rehabilitacja ogólnousprawniająca, która poprawia [...]

Najczęstsze encefalopatie mitochondrialne

Zespół Leigha (LS – Leigh syndrome), inaczej encefalomielopatia nekrotyzująca, to najczęstsza z chorób mitochondrialnych. Charakteryzuje się obustronnym zajęciem podkorowych ośrodków istoty [...]