Kwalifikacja medyczna do aktywności fizycznej

beztłuszczowa masa ciała, zawartość tkanki tłuszczowej, insulinowrażliwość, wydolność krążeniowo-oddechowa, ciśnienie tętnicze, profil lipidowy, moc maksymalna, satysfakcja życiowa. Należy podkreślić, że spośród wymienionych wskaźników zdrowia przede wszystkim funkcjonalna wydolność krążeniowo-oddechowa koreluje negatywnie z umieralnością z powodu chorób układu krążenia, chorób nowotworowych i umieralnością z przyczyn ogólnych. Co więcej, wykazano stałe obniżanie śmiertelności na każde kolejne 500 kcal/tydz. wydatkowane na aktywność fizyczną rekreacyjną lub sportową do wielkości 3500 kcal/tydz. Przy większych obciążeniach wysiłkiem fizycznym nie stwierdzono dalszych dodatkowych korzyści zdrowotnych, natomiast zwiększa się ryzyko niekorzystnych zdarzeń w postaci urazów tkanek miękkich i stawów oraz incydentów kardiologicznych.

Niedostateczna aktywność fizyczna – rekomendacja

Jest ona samodzielnym niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju chorób cywilizacyjnych, w tym przede wszystkim metabolicznych, układu krążenia, układu ruchu, osteoporozy, niektórych nowotworów (rak jelita grubego, rak sutka), zaburzeń emocjonalnych oraz zwiększonego ryzyka zgonu z przyczyn ogólnych. Pozytywny wpływ aktywności fizycznej na funkcjonowanie organizmu w wieku starszym i na zjawisko tzw. pomyślnego starzenia się ma również duże znaczenie dla starzejącego się społeczeństwa.

Niedostateczną aktywność fizyczną, tę o intensywności poniżej 4-5 MET (50-70 W) lub niepowodującą wydatkowania więcej niż 500 kcal/tydzień, niektórzy autorzy definiują jako wydatek energetyczny związany z wysiłkiem fizycznym mniejszy niż 10 proc. całkowitego dobowego wydatku energetycznego lub o czasie trwania krótszym niż 25 minut dziennie. Według rekomendacji Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego (AHA) aktywność fizyczna mniejsza niż 15 min/dz. lub 90 min/tyg. jest uważana za bezczynność fizyczną.

Aktualne rekomendacje dotyczące prozdrowotnej aktywności fizycznej dla dorosłych prezentują polskie i światowe organizacje zdrowia publicznego. W wieku pomiędzy 18. a 65. r.ż. zaleca się 30 min aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności pięć razy w tygodniu (150 min/tyg.) lub 20 min AF o dużej intensywności trzy razy w tygodniu (60 min). Niezbędna dawka AF powinna być akumulowana w co najmniej 10-minutowych sesjach i może się składać z połączenia okresów ćwiczeń o dużej i umiarkowanej intensywności. W przybliżeniu jest to ekwiwalent 1,5 mili/dz., tj. ok. 2,5 km/dz. żwawego marszu i 150 kcal/dz. wydatku energetycznego na AF. Dalsze korzyści zdrowotne można uzyskać, zwiększając dawkę aerobowej AF o dużej intensywności do 150 min/tyg. lub o umiarkowanej intensywności do 300 min/tyg. Dla osób starszych, zdrowych, powyżej 65. r.ż. objętość i intensywność rekomendowanych ćwiczeń jest podobna jak dla pozostałych grup wiekowych. Seniorom zaleca się cztery główne rodzaje aktywności fizycznej:

1. Wysiłek wytrzymałościowy (chodzenie, pływanie, jazda na rowerze, taniec, wchodzenie na schody), w dawkach jak wyżej;

2. Ćwiczenia wzmacniające siłę i wytrzymałość mięśni (podnoszenie ciężarków, stosowanie taśm oporowych), dwa razy lub więcej w tygodniu;

3. Ćwiczenia rozciągające utrzymujące zwinność i elastyczność, trzy razy w tygodniu (rozciąganie pasa barkowego, mięśni przykręgosłupowych, ramion, podudzi);

4. Ćwiczenia równowagi, zapobiegające upadkom, trzy razy w tygodniu (stanie na jednej nodze, chodzenie po linii prostej, pływanie, taniec, jada na rowerze).

Osoby starsze niemogące realizować rekomendowanych ćwiczeń z powodu ograniczeń zdrowotnych powinny być aktywne w zakresie, na jaki pozwalają im kondycja i zdrowie. Dla osób starszych dotąd mało aktywnych najważniejsza jest regularność ćwiczeń fizycznych, a mniejszy nacisk należy kłaść na intensywność i objętość ćwiczeń. Natomiast u aktywnych fizycznie można rekomendować ćwiczenia o większej objętości oraz o umiarkowanej i dużej intensywności. Niepomyślne zdarzenia w postaci urazów mięśniowo-stawowych są częste, szczególnie u prowadzących dotąd siedzący tryb życia, ale zwykle łagodne i zmniejszają się wraz ze stopniowym zwiększaniem aktywności fizycznej. Natomiast niepomyślne zdarzenia kardiologiczne są w większym stopniu zależne od intensywności wysiłku niż czasu trwania i częstotliwości. Osoby starsze, które aktualnie nie osiągają odpowiedniego poziomu aktywności fizycznej, powinny osiągnąć ten poziom stopniowo, zaczynając od dłuższego czasu trwania i częstotliwości ćwiczeń o małej i umiarkowanej intensywności.

Korzyści zdrowotne związane z aktywnością fizyczną

Badania długofalowe wskazują na odwrotną zależność pomiędzy wydolnością krążeniowo-oddechową i ryzykiem choroby wieńcowej oraz całkowitą śmiertelnością u mężczyzn i kobiet. Osoby z niską wydolnością krążeniowo-oddechową mają pięciokrotnie większe ryzyko śmierci z powodu chorób układu krążenia w porównaniu z osobami o dużej wydolności. Liczne badania wskazują na 50-proc. redukcję ryzyka zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych u osób podejmujących regularne ćwiczenia fizyczne. Dowody dotyczące korzyści zdrowotnych wynikających z aktywności fizycznej osób starszych są silniejsze i bardziej przekonujące niż w przypadku osób młodych, ponieważ różnice we wskaźnikach zdrowia pomiędzy osobami starszymi aktywnymi fizycznie i nieaktywnymi są bardzo znaczne. Liczne dowody wskazują, że osoby starsze aktywne fizycznie mają większy komfort życia, wyższy poziom sprawności funkcjonalnej, niższe ryzyko upadków i urazów, lepsze funkcje poznawcze.

Badania epidemiologiczne i eksperymentalne zidentyfikowały wiarygodne mechanizmy biologiczne, które pomagają wyjaśnić oczywisty wpływ AF na wydolność fizyczną i zapobieganie chorobom sercowo-naczyniowym. Należy podkreślić:

• wpływ antymiażdżycowy,
• wpływ przeciwzapalny,
• wpływ przeciwkrzepliwy,
• korzystny wpływ na funkcję śródbłonka naczyniowego,
• zapobiegający niedokrwieniu, antyarytmiczny,
• korzystny wpływ na autonomiczny układ nerwowy,
• redukcję niesprawności funkcjonalnej związanej ze starzeniem się.

Systematyczna aktywność fizyczna zapobiega lub zmniejsza ryzyko wystąpienia większości chorób cywilizacyjnych (profilaktyka pierwotna) oraz poprawia ich przebieg (profilaktyka wtórna), poprawia jakość życia i wydłuża średnią długość życia:

1. Obniża ryzyko chorób układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa lub zawał mięśnia sercowego, udar mózgu).

2. Redukuje występowanie chorób nowotworowych (rak sutka, rak jelita grubego).

3. Zmniejsza częstość występowania chorób metabolicznych (otyłość, cukrzyca, zespół metaboliczny).

4. Ogranicza występowanie chorób zwyrodnieniowych układu ruchu (kręgosłupa, dużych stawów).

5. Zmniejsza częstość występowania chorób układu nerwowego (depresji, zaburzeń emocjonalnych).

6. Zmniejsza ryzyko upadków, urazów i złamań w starszych grupach wiekowych.

7. Redukuje liczbę uzależnień i wypadków (alkoholizm, narkomania, palenie papierosów, samobójstwa).

Zagrożenia zdrowia związane z aktywnością fizyczną

Nadmiernie intensywne ćwiczenia fizyczne mogą prowadzić do urazów i przeciążeń układu ruchu oraz zwiększać ryzyko nagłych powikłań kardiologicznych w postaci zawału mięśnia sercowego i nagłego zgonu sercowego. Nadmiernie intensywna aktywność fizyczna oznacza aktywność fizyczną nieracjonalną, niedostosowaną do możliwości organizmu i warunków zewnętrznych i nawet u osoby mającej poczucie pełnego zdrowia może być niebezpieczna. Podejmowanie intensywnej aktywności fizycznej odbiegającej od dotychczasowego trybu życia, w którym nie były podejmowane systematyczne ćwiczenia, powinno być poprzedzone badaniami lekarskimi i kwalifikacją medyczną. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) opracowało stanowisko na temat klasyfikacji ryzyka kardiologicznego związanego z ćwiczeniami fizycznymi, które przedstawiam poniżej.

Kwalifikacja medyczna do aktywności fizycznej

Potrzeba formalnego medycznego badania przed rozpoczęciem ćwiczeń fizycznych zależy od wielu czynników włącznie z intensywnością wysiłku, wiekiem i czynnikami ryzyka kardiologicznego danej osoby, a także obecności lub braku stwierdzonej choroby wieńcowej. Zdrowi dorośli, którzy chcą rozpocząć program marszowy o małej lub umiarkowanej intensywności, a szybkie chodzenie było przez nich dotąd dobrze tolerowane, generalnie nie potrzebują formalnego badania medycznego. Osoby, które planują bardziej intensywny wysiłek fizyczny niż chodzenie, powinny rozważyć przegląd medyczny, szczególnie gdy spełniają kryteria zwiększonego ryzyka kardiologicznego. Klasyfikacja ryzyka kardiologicznego jest wykonywana na podstawie wieku i charakterystyki czynników ryzyka kardiologicznego (tab. 1).

Badanie przed przystąpieniem do aktywności fizycznej powinno obejmować:

1. Badanie podmiotowe: wywiad rodzinny w kierunku nagłych zgonów u najbliższych członków rodziny (matka, ojciec, rodzeństwo) przed 50. r.ż.; dolegliwości występujące podczas wysiłku fizycznego (zawroty głowy, bóle w klatce piersiowej, niemiarowa praca serca, duszność); obecność chorób (nadciśnienie tętnicze, zaburzenia rytmu serca); stosowanie leków kardiologicznych.

2. Badanie przedmiotowe: niemiarowa praca serca, nadciśnienie tętnicze, nieprawidłowe tony serca (szmery, kliki).

3. Elektrokardiogram spoczynkowy: zaburzenia rytmu serca, zaburzenia przewodzenia, cechy przerostu lewej komory, cechy niedokrwienia.

Dalsze postępowanie:

a. W przypadku ujemnego wyniku badania podmiotowego, badania przedmiotowego oraz prawidłowego EKG badana osoba klasyfikowana w grupie A-2 według AHA jest zdolna do sportowej aktywności fizycznej.

b. U osób z grupy A-3 zaleca się wykonanie dodatkowo elektrokardiograficznego testu wysiłkowego. Ujemny wynik testu wysiłkowego pozwala na pozytywną kwalifikację do treningu zdrowotnego i sportowego.

Dodatni wynik jednego z wyżej wymienionych badań (badanie podmiotowe, przedmiotowe, EKG spoczynkowe, EKG – test wysiłkowy) wymaga dalszej specjalistycznej diagnostyki kardiologicznej i na tej podstawie kwalifikacji do aktywności fizycznej.